مقدمه


اسلام، عقيده و شريعت است و عقيده، ايمان به خدا و روز قيامت و پيامبران اوست و شريعت هم احكام و دستورهاى الهى است كه

زندگى بهتر را براى بشر تامين مى كند و سعادت دنيوى و اخروى را براى اوبه ارمغان مى آورد.

شريعت اسلامى [در مقايسه با ديگر شرايع آسمانى] از اين امتياز برخوردار است كه گستردگى و شمول دارد و براى همه مشكلاتى

كه انسان در عرصه هاى مختلف زندگى با آن رو به رو مى شود، راه حلهايى قرار داده است. خداوند سبحان مى فرمايد:

«اليوم اكملت لكم دينكم و اتممت عليكم نعمتي ورضيت لكم الاسلام دينا»؛

[امروز دين شما را كامل كردم و نعمت خود را براى شما تمام نمودم و اسلام را به عنوان آيين شما پذيرفتم].




اما مسائلى فقهى وجود دارد كه ديدگاه فقها به دليل اختلافى كه در روايات نقل شده از پيامبر اكرم(ص) دارند، متفاوت شده است.

از آنجا كه حقيقت، زاده بحث است، سعى كرديم كه آن مسائل را در اين سلسله از مباحث مطرح كنيم.

باشد كه طرح اين گونه مباحث، وسيله اى براى وحدت كلمه و نزديكى انظار در اين باره باشد؛ چرا كه اين گونه اختلافات، اختلافاتى در

جوهر و اصول دين نيست تا موجب دشمنى و كينه نسبت به همديگر شود، بلكه اختلافى است در آنچه از پيامبر اكرم(ص) نقل شده

است و در مقابل مسائل فراوانى كه مورد اتفاق همه مذاهب اسلامى است، ناچيز و اندك است. راهنماى ما دراين راه، اين كلام

خداوند است:

«واعتصموا بحبل الله جميعا ولاتفرقوا و اذكروا نعمت الله عليكم اذ كنتم اعدآء فالف بين قلوبكم فاصبحتم

بنعمته اخوانا... »؛

[و همگى به ريسمان الهى چنگ زنيد وپراكنده نشويد و نعمت خدا را برخود به ياد آريد كه چگونه دشمن يكديگر بوديد و

او ميان دلهاى شما الفت ايجاد كرد و به بركت نعمت او، برادر شديد...].



سجده بر زمين


شايد يكى از روشن ترين مظاهر بندگى و تسليم و فروتنى مخلوق در برابر خداوند، سجده باشد. مؤمن با سجده، بر عبوديت و

بندگى خويش نسبت به خداوند تاكيد مى ورزد.

تقدير خداوند، عزٌ اسمه، بر اين تعلق گرفته است كه بنده، خود را در مقابل او چنين كوچك شمارد تا لطف و احسانش را بر او جارى

سازد. از اين رو در برخى روايات آمده است:

«نزديك ترين حالات بنده به خداوند، حال سجده اوست».

و از آنجا كه در ميان عبادتها، نماز، معراج مؤمن است و با اين عبادت است كه مؤمن از كافر ممتاز مى گردد و سجده، يكى از اركان آن

محسوب مى شود، چيزى آشكارتر از سجده بر خاك، شن، سنگ و ريگ،نشان دهنده اين فروتنى و تذلل نيست؛ زيرا فروتنى و تذللى

كه در سجده بر اين امور وجود دارد، به مراتب، آشكارتر و روشن تر از تذللى است كه در سجده بر حصير و بوريا وجود دارد؛ چه رسد به

سجده بر لباسهاى فاخر و فرشهاى پرپشت و طلا و نقره. البته سجده بر همه اين موارد، سجده است، اما عبوديت و بندگى،

در سجده بر خاك و امثال آن، از سجده بر هر چيز ديگرى آشكارتر است.

اماميه در سفر و غير سفر، به سجده بر زمين ملتزم و مقيدند و سجده بر غير زمين را جايز نمى دانند؛ مگر بر چيزى كه از زمين روييده

شده باشد؛ البته مشروط بر اينكه خوردنى و پوشيدنى نباشد. به دليل روايات متواترى كه از پيامبر اكريم(ص) و اهل بيت(ع) و اصحاب

او رسيده است، جايز نمى دانند كه به هنگام نماز و در حال صحت و سلامتى، بر غير زمين و روييدنيهاى از آن سجده شود. بعدا

(در خلال بحث) روشن خواهد شد كه روش اصحاب پيامبر(ص) التزام به سجده بر زمين و روييدنيهاى از آن بوده است و عدول از

اين سنت در زمانهاى بعد روى داده است.



ادامه دارد...

در حال اختيار، سجده بجز بر زمين يا روييدنيهاى غير خوراكى و غير پوشاكى، از قبيل پنبه و كتان، جايز نيست،

اما فقهاى اهل سنت مخالف اين نظر هستند؛ زيرا به اعتقاد آنان سجده بر پنبه، كتان، مو، پشم وامثال اينها جايز است...

شيخ طوسى در ادامه مى فرمايد:

سجده بر چيزى كه داراى پنبه يا كتان باشد، مانند سجده بر پيچ عمامه و گوشه عبا و آستين پيراهن، جايز نيست.

شافعى هم بر اين عقيده است و از على(ع)، ابن عمر، عبادة بن صامت، مالك و احمد بن حنبل هم چنين روايت شده

است.

ابو حنيفه گفته است:

«اگر كسى بر چيزى سجده كند كه داراى پنبه باشد، مانند لباسى كه بر تن دارد، كفايت مى كند و چنانچه بر چيزى

سجده كند كه از او جدا نيست، مثل اينكه دست خود را بر روى زمين پهن و بر آن سجده كند، كفايت مى كند،

اما مكروه است».

اين مطلب از حسن بصرى روايت شده است.

علامه حلى در بيان آراى فقها درباره محل سجده مى فرمايد:

فرق بين «مسجود له» و «مسجود عليه»


گاهى تصور مى شود كه التزام و اعتقاد به سجده بر زمين يا روييدنيهاى از زمين، بدعت است؛ به خيال اينكه تربتى كه بر

آن سجده مى شود، بت است.

اين افراد، كسانى هستند كه بين

«مسجود له» (يعنى كسى كه براى او سجده مى شود) و «مسجود عليه» (يعنى چيزى كه بر آن سجده مى شود)

تفاوتى نمى گذارند و چنين مى پندارند كه سنگ يا تربتى كه در مقابل نماز گزار گذاشته شده است، بتى است كه

نمازگزار آن را با قراردادن پيشانى بر رويش، مى پرستد، اما شيعه چه تقصيرى دارد كه درك مخالفانش چنين ضعيف است كه بين اين

دو فرقى نمى گذارند و موحد را با مشرك، به خاطر اشتراك در ظاهر، مقايسه مى كنند؛ وبه صورت و ظاهر اشيا اهميت مى دهند،

در حالى كه ملاك، باطن امور است.

بنابراين، براى بت پرست، بت، معبود و «مسجود له» است و آن را در مقابلش مى گذارد و براى او ركوع و سجود مى كند،

اما موحد كه مى خواهد نهايت عبوديت خويش را اظهار كند، براى خداوند سجود واظهار تذلل و فروتنى مى كند. موحد، پيشانى اش

را بر روى خاك، سنگ، شن و ريگ مى گذارد تا به اين وسيله، در مقام ارزيابى، برابرى اش را با اين امور اظهار كند و بگويد

«خاك كجا و رب الارباب كجا؟»

آرى، سجده كننده بر خاك، غير از پرستنده آن است. او مى خواهد با سجده بر خاك، در برابر خداوند تذلل و فروتنى كند و كسى كه

خلاف اين را توهم كند، مراتب نادانى خود را نشان داده است. او با اين كارش موجب گرفتارى همه نمازگزاران و محكوم شدن آنها به

شرك مى شود؛ زيرا كسى كه بر فرش و پارچه و غير اينها نماز مى خواند نيز بايد طبق اين ديدگاه، پرستنده آنها باشد و اين، خيلى

عجيب است.

آمُدى از امام على(ع) نقل مى كند كه فرمود:

«السجود الجسماني: وضع عتائق الوجوه على التراب»

سجود جسمانى عبارت است از قراردادن مواضع لطيف صورت بر روى خاك.

«سجده» در لغت


بدون شك، سجده از واجبات نماز است. هر دو فرقه شيعه و اهل سنت از ابن عباس(رضى الله عنه) روايت كرده اند كه

رسول خدا(ص) فرمود:

«امرت ان اسجد على سبعة اعظم: على الجبهة و اليد ين والركبتين و اطراف القدمين»؛



مامور شده ام كه بر هفت استخوان سجده كنم: برپيشانى، دو دست، دو زانو و نوك دو پا.

با اين حال، حقيقت سجده و واقعيت و مقوم آن، قرار دادن پيشانى بر زمين است و موارد شش گانه ديگر، بيشتر شبيه شرايط سجده

است [تا اينكه در حقيقت آن نقش داشته باشد]. دليل اين مطلب، كلام صاحبان كتب لغت است؛ زيرا آنان در تعريف سجده، جز قراردادن

پيشانى بر زمين، چيز ديگرى را ذكر نكرده اند؛ بنابراين، گويى ديگر موارد، از شرايط سجده است كه شارع آن را واجب و به حقيقت لغوى

و عرفى سجده، افزوده است.

ابن منظور به نقل از ابن سيده گفته است: «سجد يسجد، سجودا يعنى پيشانى اش را بر زمين قرارداد. اسم فاعل آن ساجد

و جمع ساجد، سجود و سجد است».


ابن اثير گفته است: «سجود نماز عبارت است از قرار دادن پيشانى بر زمين و هيچ خضوعى بزرگ تر از سجده نيست».

در تاج العروس من جواهر القاموس آمده است:


سجده يعنى خضوع، و سجود نماز از همين ريشه و به معناى قراردادن پيشانى بر زمين است و خضوعى بزرگ تر از سجود نيست.

اسم آن «سجده» به كسر سين است.

اين سخنان و نظاير آن از صاحبان كتابهاى لغت، گوياى اين حقيقت است كه حقيقت و مقوم سجده، همان قراردادن پيشانى بر زمين

است و چنانچه پيامبر(ص) سجده بر هفت استخوان را واجب نكرده بود،براى سجده، گذاشتن پيشانى بر زمين كفايت مى كرد،

اما علاوه بر گذاشتن پيشانى بر زمين، امور ديگرى هم براى سجده اضافه كرده كه موجب شده است سجده بر هفت عضو واجب باشد.

با توجه به مطالب فوق، تعجبى نيست كه از بيان اعضاى هفت گانه، گذاشتن پيشانى بر زمين، داراى شرط خاصى باشد و آن اينكه

«مسجود عليه» يعنى چيزى كه بر آن سجده مى شود، بايد زمين يا روييدنى اززمين باشد و سجده بر غير اين موارد، جايز نباشد.

علت لزوم مكشوف بودن پيشانى در سجده


شاهد اينكه از ميان اعضاى هفت گانه، پيشانى شرايط خاصى دارد، اين است كه اكثر فقهاى اهل سنت معتقدند كه تنها در سجده

است كه پيشانى بايد مكشوف باشد [و با چيزى پوشيده نشده باشد].

بنابراين،اگر ساير اعضا مانند پيشانى، نقشى در حقيقت سجده داشتند، بايد حكم آن اعضا هم مانند حكم پيشانى باشد؛ در حالى كه

واقعيت، خلاف اين است [و براى روشن شدن مطلب، آراى فقهاى اهل سنت را دراين زمينه نقل مى كنيم]:

1. در مختصر ابى القاسم خرقى و شرح آن آمده است:

«بنابر يكى از اين دو روايت، واجب نيست كه نماز گزار، غير از پيشانى، ساير اعضا را بدون حايل، بر روى محل نماز(سجاده) بگذارد»

و در روايتى ديگرآمده است: واجب است نماز گزار، پيشانى اش را مستقيما و بدون حايل، بر روى محل نماز بگذارد.

اين روايت را ابوالخطاب نقل كرده و اثرم روايت كرده است:

از امام صادق(ع) در باره سجده بر پيچ عمامه سؤال كردم كه آيا درست است يا نه؟

امام(ع) فرمودند:

بر پيچ عمامه سجده نمى شود، بلكه بايد آن قسمت از عمامه كه جلوى پيشانى را گرفته، برداشته شود،

و اين مذهب شافعى است.



خباب روايت كرده است كه از شدت گرمايى كه بر پيشانى و دستان ما [به هنگام گذاشتن پيشانى روى زمين] مى رسيد،

نزد رسول خدا(ص) شكايت كرديم، اما به شكايت ما توجهى نكرد.

تا آنجا كه مى گويد:از على(ع) نقل است كه فرموده است:

«هر گاه هريك از شما نماز مى خواند، بايد عمامه را از روى پيشانى كنار بزند».

اين حديث را بيهقى نقل كرده است.

2. در الوجيز آمده است: در سجود، واجب است پيشانى آشكار و پيدا باشد؛ زيرا از خباب روايت شده است كه از شدت گرمايى كه بر

پيشانى و دستان ما مى رسيد، نزد رسول خدا(ص) شكايت كرديم، امااو به شكايت ما توجهى نكرد.


در شرح اين حديث گفته است: لازم نيست همه پيشانى پيدا و مكشوف باشد، بلكه به مقدارى كه پيشانى بر آن صدق كند، كافى است؛

همچنان كه درباره مقدارى كه بايد روى زمين قرار مى گيرد نيز چنين است. واجب است آن مقدارى از پيشانى كه بر روى زمين قرار

مى گيرد، پيدا و مكشوف باشد. بنابراين، اگر مقدارى از پيشانى را آشكار كند، ولى موضع ديگرى را بر زمين گذارد، كافى نيست.

كشف پيشانى، موقعى حاصل مى شود كه بين پيشانى و محل سجده، حايلى متصل به پيشانى كه با برداشتن پيشانى، آن نيز

برداشته شود، وجود نداشته باشد.




بنابراين، اگر بر گوشه اى از آن حايل يا پيچى از عمامه اش سجده كند، كفايت نمى كند؛ زيرا پيشانى اش را مستقيما بر محل سجده

نگذاشته است.

دليل ما حديث خباب است. همچنين روايت شده است كه پيامبر(ص) فرمود: «پيشانى ات را به زمين بچسبان».

3. ابن رشد گفته است: فقها اختلاف نظر دارند كه آيا يكى از شرايط سجود، اين است كه دست سجده كننده بايد [هنگام سجده]

مكشوف و آشكار باشد و مستقيما بر زمين قرار گيرد [و مثلا با عبا پوشيده نشده باشد] يا اينكه چنين شرطى در باره دستان وجود

ندارد؟

مالك گفته است آن، شرط سجود است، اما تصور مى كنم شرط تماميت آن باشد. گروهى نيز گفته اند آن، از شرايط سجود نيست.

اختلاف نظر فقها در سجده بر لايه هاى عمامه نيز از همين باب است. در اين زمينه سه نظريه ابراز شده است:

گروهى ممنوع مى دانند و گروهى ديگر جايز و گروهى هم بين سجده بر لايه هاى كم و لايه هاى زياد عمامه، فرق گذاشته اند.

گروهى هم بين اينكه بخشى از پيشانى سجده كننده به زمين برسد و يا هيچ بخشى از پيشانى اش به زمين نرسد،

تفاوت قائل شده اند.

4. قفال گفته است: اگر به خاطر مرضى، دستارى بر پيشانى نماز گزار بسته شده باشد و با آن دستار سجده كند، كفايت مى كند و

لزومى به اعاده نماز نيست. فقهاى ما قول ديگرى را نيز نقل كرده اند كه مطابق آن،در صورت مسح بر جبيره، اعاده واجب است.

5. در كتاب الفقه على المذاهب الاربعه آمده است: شافعيه معتقدند كه سجده بر پيچ عمامه يا دستار، در صورتى كه پيشانى را پوشانده

باشد، اشكال دارد. بنابراين، چنانچه نمازگزار از روى علم و عمد، بر محل آشكار ومكشوف پيشانى اش سجده نكند، نمازش باطل است؛

مگر آنكه عذرى داشته باشد؛ مثل اينكه جراحتى بر پيشانى اش باشد و باز كردن دستار، مشقت زيادى داشته باشد كه در اين صورت،

سجده با دستار، صحيح است.

ظاهرا حكمت لزوم كشف پيشانى به هنگام سجده، اين است كه پيشانى به خاك بچسبد تا نمازگزار به نهايت خضوع و عبوديت برسد.

اما اين فقها كشف پيشانى را به عدم وجود حايلى كه مانع از سجود شود،مانند پيچ عمامه و لايه هاى آن، منحصر كرده اند و به رغم آن

حكمت، سجده بر فرش و سجاده را جايز شمرده اند و اين، موجب بطلان حكمت كشف پيشانى به هنگام سجده و فايده آن مى شود.

بدين سان،اين سؤال متوجه آنان است كه: اگر سجده بر فرش و سجاده جايز است، پس چه فرقى بين سجده بر فرش يا سجاده با

سجده بر پيچ عمامه يا دستارى كه دور سر بسته شده است، وجود دارد؟

تفاوت قائل شدن بين اين دو، امر عجيبى است؛ زيرا دستار يا عمامه، مانند فرش و سجاده، بافته شده از نخ است و اگر به زعم آنان،

سجده، هم با گذاشتن پيشانى بر عمامه يا دستار محقق مى شود و هم باگذاشتن پيشانى بر فرش يا سجاده، در اين صورت، همراه

بودن عمامه يا دستار با نماز گزار و همراه نبودن فرش يا سجاده با نمازگزار، نمى تواند محملى براى تفاوت قائل شدن بين اين دو باشد؛

به طورى كه سجده با يكى جايز و با ديگرى، ممنوع باشد.

اما اگر قائل شديم كه حكمت كشف پيشانى به هنگام سجده، اين است كه پيشانى به خاك بچسبد، در اين صورت، سجده با عمامه يا

دستار، با سجده بر فرش، تفاوتى نخواهد داشت. بدين ترتيب، علماى شيعه، بر همين اعتقادند.

علامه حلى مى گويد: «واجب است پيشانى را براى سجده، بر چيزى كه سجده بر آن صحيح است، آشكار كرد».

روش سجود در عصر پيامبر(ص) و پس از او


پيامبر اكرم(ص) و اصحاب او مدت زيادى به سجده بر روى زمين ملتزم بودند و مدت چند سال شدت گرما، غبار خاك و رطوبت زمين را

تحمل مى كردند. در اين دوره، هيچ كس بر لباس، پيچ عمامه و حتى برحصير، بوريا، فرش و سجاده سجده نمى كرد.

نهايت كارى كه نمازگزاران براى رفع آزار پيشانى انجام مى دادند، اين بود كه با كف دستشان ريگها را سرد كرده، آنگاه بر آن سجده

مى كردند تا جايى كه برخى اصحاب، نزد پيامبر(ص) از شدت گرما شكايت كردند، اما او به اين گلايه ها وقعى نمى نهاد؛

زيرا وظيفه نداشت از پيش خود، تكليف الهى را تغيير دهد تا اينكه به سجده بر حصير رخصت داده شد و گشايشى اگر چه در چارچوبى

محدود، در امر مسلمانان پديد آمد. بنابراين، در آن زمان مسلمانان تنها سه مرحله را پشت سر گذاشتند، نه بيشتر:
1. مرحله اى كه بر مسلمانان، سجده بر زمين و انواع مختلف آن؛ مثل خاك، شن، سنگريزه و گل خشك واجب بود و در غير اين موارد،

هيچ رخصتى داده نشده بود.
2. مرحله اى كه براى تسهيل امر مسلمانان و رفع حرج و مشقت، سجده بر روييدنيه؛ از قبيل حصير و بوريا، رخصت داده شد.
3. مرحله اى كه سجده بر لباس، در صورت ضرورت و اضطرار، مجاز شمرده شد.





مرحله نخست: سجده بر زمين


1. هر دو فرقه شيعه و سنى، از پيامبر اكرم(ص) روايت كرده اند كه فرمود:

«و زمين براى من محل سجده و پاك كننده قرار داده شده است».


از حديث فوق متبادر مى شود كه هر بخشى از زمين، محل سجده و پاك كننده است كه مى توان بر آن سجده و تيمم كرد.
بنابراين، زمين از دو حيث مورد نظر قرار مى گيرد: يكى براى سجده و ديگرى براى تيمم.
اين حديث، به روشنى ثابت مى كند كه اصل در سجده، سجده بر زمين است؛ خواه خاك باشد يا سنگ و ريگ. زمين است كه بايد به

عنوان محل سجده انتخاب شود و بدون دليل ديگرى نمى توان از آن تعدى كرد.

اما تفسير روايت فوق به اينكه: «عبادت خدا و سجده در مقابل او، منحصر به مكان خاصى نيست، بلكه به رغم اعتقاد غير مسلمانان به

اينكه عبادت، تنها بايد در كليسا و كنيسه انجام شود، اسلام معتقد است كه همه زمين، مسجد مسلمانان است. آرى، اين تفسير،

مخالف تفسيرى كه ما كرديم، نيست؛ زيرا اگر زمين به طور مطلق، مسجد نماز گزار باشد، لازمه اش اين است كه همه جاى آن براى

عبادت صلاحيت داشته باشد.

بنابراين، تفسير فوق، به معناى التزامى تفسيرى است كه ما از حديث ذكر كرديم و نشان دهنده اين است كه چرا واژه «طهورا» يعنى

پاك كننده، پس از واژه «مسجدا» آمده و هر دو كلمه، مفعول فعل «جعلت» قرار گرفته است. نتيجه اينكه زمين، موصوف به دو وصف

شده است: يكى مسجد و ديگرى طهور(يعنى پاك كننده). جصاص هم از حديث، چنين فهميده و گفته است:

«همان زمينى را كه خداوند مسجد و محل سجده قرار داده، همان را طهور و پاك كننده هم قرار داده است.»

ديگر شارحان حديث نيز همين سخن را گفته اند؛ بنابراين، اگر تربت و سنگ، پاك كننده است، همان هم بايد محل سجده نماز گزار قرار

گيرد. پس انحصار طهور و مسجد به زمين در حديث فوق، دليل بر اين است كه جز زمين، بر چيز ديگرى نمى توان سجده كرد؛ مگر اينكه

دليل ديگرى قائم شود كه مسجد و محل سجده، اعم از طهور و غير طهور است.

سرد كردن ريگها براى سجده بر آن




2. از جابر بن عبدالله انصارى نقل شده است كه گفت: با پيامبر(ص) نماز ظهر مى خواندم. از شدت گرما [و داغ شدن ريگها] مشتى از


ريگ برمى داشتم و آن را كف دستم قرار مى دادم، سپس آن را به كف دست ديگرم مى ريختم تا سرد شود. آنگاه آنها را بر زمين قرار


مى دادم تا بر آن سجده كنم.




بيهقى در ذيل اين حديث، توضيحى اضافه كرده است كه شيخ گفته است: اگر سجده بر لباس متصل به نماز گزار جايز بود، سجده كردن


بر آن آسان تر از سرد كردن ريگ با دست و قراردادن آن بر زمين براى سجده بود [و اينكه مسلمانان اين مشقت را متحمل مى شده اند


چون سجده بر لباس متصل به نماز گزار جايز نبوده است]




ما مى گوييم: اگر سجده بر مطلق لباس، خواه متصل به نماز گزار باشد يا جداى از او، جايز بود، سجده كردن بر آن آسان تر از سرد كردن


ريگ بود و مسلمانان براى رهايى از گرماى ريگها دستمال يا سجاده وامثال اينها را به همراه خود مى آوردند تا بر آن سجده كنند


[و چون چنين كار آسانى را نمى كردند، معلوم مى شده كه سجده بر مطلق لباس، جايز نبوده است].

3. انس روايت كرده است كه در گرماى شديدى، با رسول خدا(ص) بوديم، يكى از ما مقدارى سنگريزه برداشت و در دستش نگه داشت و


وقتى سرد شد، آن را بر زمين گذاشت و بر آن سجده كرد.

4. از خباب بن ارت نقل است كه گفت: نزد رسول خدا(ص) از شدت گرمايى كه [به هنگام سجده] به پيشانى و كف دستان ما اصابت


مى كرد، شكايت كرديم، ولى او به شكايت ما توجهى نكرد.

ابن اثير در معناى حديث فوق مى گويد:


«آنها چون نزد رسول خدا(ص) از مشقتى كه هنگام سجده بر زمين متحمل مى شدند، شكايت كردند، حضرت به آنها اجازه نداد


بر گوشه لباسشان سجده كنند».

اين روايات، گوياى اين حقيقت است كه سنت رسول خدا(ص) و مسلمانان در نماز، فقط سجده بر زمين بوده است.


حتى پيامبر(ص) به مسلمانان اجازه نمى دهد كه از سجده بر زمين عدول كرده، بر پارچه متصل به خود يا جداى از خود سجده كنند.


پيامبر(ص) با اينكه نسبت به مؤمنان رئوف بودند، بر آنان واجب كردند كه پيشانى را [به هنگام سجده] بر زمين گذارند؛


هر چند كه شدت گرماى زمين، آنها را آزار دهد.

احاديث متعددى كه طى آنها پيامبر اكرم(ص) دستور مى دهد تا مسلمانان به هنگام سجده، صورت خود را بر خاك قرار دهند،

گوياى اين مطلب است كه مسلمانان به سجده بر زمين ملتزم بوده اند و پيامبراكرم(ص) اصرار داشته است كه پيشانى به هنگام

سجده، بر زمين قرار گيرد، نه بر پارچه؛ اعم از اينكه متصل به نماز گزار باشد، مثل پيچ عمامه يا جداى از او، مثل دستمال و سجاده.

بسم الله الرحمن الرحیم

امر به قرار دادن صورت بر خاك


5. از خالد جهنى نقل است كه پيامبر(ص) صهيب را در حال سجده ديد، به گونه اى كه گويا از خاك، پرهيز مى كند. به او فرمود:


اى صهيب! صورتت را بر خاك قرارده.

ظاهرا صهيب با سجده بر پارچه متصل يا جداى از خود و دست كم با سجده بر حصير، بوريا و سنگهاى صاف، از قراردادن صورت بر خاك

پرهيز مى كرده است. در هر صورت، اين حديث شاهد بر برترى سجده بر خاك است؛ در مقابل سجده بر ريگ؛ زيرا قبلا بيان شد كه

سجده بر ريگ، بر خلاف سجده بر غير زمين، جايز است.



6. ام سلمه روايت كرده است: پيامبر اكرم(ص) يكى از غلامانمان را كه به او «افلح» مى گفتند ديد كه هنگام سجده، بر زمين مى دمد؛

پس به او فرمود:

اى افلح! صورتت را بر خاك قرار ده.

7. در روايت ديگرى آمده است كه پيامبر(ص) فرمود:


اى رباح! صورتت را بر زمين قرارده.

8. ابوصالح روايت كرده است:


بر ام سلمه وارد شدم. در همين حال، برادرزاده اش نيز وارد شد. آنگاه دو ركعت نماز در خانه او خواند. هنگام سجده، به خاك مى دميد

[تا كنار رود]. ام سلمه گفت: برادر زاده!فوت نكن؛ زيرا من از رسول خدا(ص) شنيدم كه به غلامش به نام يسار [كه به هنگام سجده،

بر خاك مى دميد] فرمود:

صورتت را بر خاك بگذار.

امر به كنار زدن عمامه از پيشانى


9. روايت شده است كه پيامبر(ص) در هنگام سجده، عمامه را از پيشانى اش كنار مى زد.

10. از امير المؤمنين(ع) نقل شده است كه فرمود:


«هرگاه يكى از شما خواست نماز گزارد، بايد عمامه را از صورتش كنار بزند»؛ براى اينكه بر پيچ عمامه سجده نكند.

11. صالح بن حيوان سبائى روايت كرده است: رسول خدا(ص) مردى را ديد كه عمامه اى بر پيشانى اش بسته و مشغول سجده است؛

پس عمامه اش را از پيشانى كنار زد.

12. از عياض بن عبدالله قرشى نقل است: رسول خدا(ص) مردى را ديد كه بر عمامه اى كه دور سرش بسته شده، سجده مى كند؛

پس با دستش اشاره كرد كه عمامه ات را كنار بزن، و به پيشانى اش اشاره كرد.

اين روايات نشان دهنده اين است كه مسلمانان در آن زمان، تكليفى جز سجده بر زمين نداشته اند و رخصتى جز خنك كردن ريگها

[براى سجده] نداشته اند و چنانچه ترخيصى وجود داشت، به خنك كردن ريگ اقدام نمى كردند و پيامبر(ص) هم به گذاشتن صورت

بر خاك و كنار زدن عمامه امر نمى كرد.

سيره پيامبر(ص) در سجده


ظهور بسيارى از روايات چنين مى نمايد كه پيامبر(ص) به سجده بر زمين اهتمام داشته است.

اينك نمونه هايى از اين روايات:



1. وائل بن حجر مى گويد: پيامبر را ديدم كه هنگام سجده، پيشانى و بينى اش را بر زمين گذاشت.

2. ابن عباس مى گويد: پيامبر(ص) بر سنگ سجده مى كرد.
3. از عايشه روايت شده است: هرگز پيامبر را نديدم كه چيزى را مانع صورتش قرار دهد.

ابن حجر [ذيل اين حديث] مى گويد: در اين حديث اشاره شده است كه در سجده، اصل، تماس مستقيم پيشانى با زمين است؛

زيرا [عدم تماس مستقيم] منوط به عدم استطاعت و توانايى شده است.

اين حديث گوياى اين حقيقت است كه به هنگام ضرورت، سجده بر لباس و پارچه جايز است و در غير ضرورت؛ يعنى در حالى كه نمازگزار

مختار است، جايز نيست. از امامان(ع) نيز اين مطلب روايت شده است.

از عيينه نقل است كه لباس نازك كتانى مى خرد و به امام صادق(ع) عرض مى كند:

در روزى كه هوا شديدا گرم است، به مسجد مى روم و چون دوست ندارم بر ريگها نماز بخوانم، لباسم را پهن مى كنم و بر آن سجده

مى كنم [آيا صحيح است؟]

امام مى فرمايد: بله اشكالى ندارد.

از قاسم بن فضيل نقل است: به امام رضا(ع) عرض كردم:

فدايت شوم! [اگر] فردى به خاطر آزار گرما و سرما، بر آستينش سجده كند [اشكال دارد؟]

امام(ع) فرمود: اشكالى ندارد.

احاديثى وجود دارد كه نشان مى دهد پيامبر(ص) در سرماى گزنده، بر گل خشك و زمين سجده مى كرده است و با عبايى نماز

مى خوانده تا با حايل قراردادن آن به هنگام سجده، دست و پاى او از گزند سرماى زمين محفوظ باشد، ولى اين كار را براى پيشانى

نمى كرده اند. اينك احاديثى كه در اين زمينه وارد شده است:

1. از وائل بن حجر نقل است: رسول خدا(ص) را ديدم كه در صبح سردى با عبايى سفيد نماز مى خواند و با حايل قرار دادن عبا به

وسيله دست و پا، آنها را از سرماى زمين مصون مى دارد.

2. از ثابت بن صامت نقل شده است: رسول خدا(ص) در حالى كه خود را به عبايى پيچيده بود، در قبيله بنى عبدالاشهل نماز

مى خواند و [به هنگام سجده] دستش را بر عبايش مى گذاشت تا او را از سرماى ريگها حفظ كند.


3. از ابو هريره نقل شده است: رسول خدا(ص) در يك روز بارانى سجده كرد، به طورى كه من اثر آن را در پيشانى و نوك بينى او

مى ديدم.

اين روايات و نظاير آن، نشان دهنده كيفيت سجده پيامبر(ص) در يك روز بارانى و سرد است و اينكه او گاهى بر گل سجده مى كرده و

صورتش را با چيزى نمى پوشانده، و گاهى دستانش را مى پوشانده، بدون اينكه به صورتش كارى داشته باشد.



دقت راويان حديث در بيان توجه پيامبر(ص) در حفظ دستان خود از سرما و گل به واسطه عبا و ياد نكردن از پيشانى،

نشان دهنده اين است كه او صورت خود را با چيزى نمى پوشانده است؛ و گرنه چنانچه صورت خود را نيز مانند دستان

محفوظ مى داشت، از ديد راويان مستور نمى ماند و آن را ذكر مى كردند.