::دوران امامت امام حسن عسکری(ع) ::

دوران 250 ساله امامت‏ شیعی که با وفات پیامبر گرامی اسلام، صلی‏الله‏علیه‏وآله، در سال 11 ق. آغاز گردید و با شروع غیبت صغری و قطع رابطه مستقیم امام معصوم، علیه‏السلام، با جامعه اسلامی در سال 260 ق. پایان پذیرفت، به مقاطع مختلف با ویژگیها و خصوصیات متفاوت قابل تقسیم است.

در این میان دوران چهل ساله امامت امام هادی و امام عسکری، علیهماالسلام، که از سال 220 ق. آغاز و تا سال 260 ق. امتداد می‏یابد، به لحاظ واقع شدن در آستانه دوران غیبت صغری جایگاه خاصی داشته و از ویژگیهای متفاوتی برخوردار است.

یکی از ویژگیهای این دوران شدت مراقبت و محدودیتهای فراوانی است که از سوی حکام جور نسبت‏به این دو امام بزرگوار اعمال می‏شد.

اگرچه حاکمان ستم‏پیشه اموی و عباسی همواره بیشترین سختگیریها را نسبت‏به امامان شیعه روا می‏داشتند و آنها را از هر جهت در تنگنا قرار می‏دادند، اما در دوران امامت‏حضرت هادی و حضرت عسکری، علیهماالسلام، این سختگیریها شدت بیشتری گرفت و محدودیتهای بیشتری برای این دو امام ارجمند در نظر گرفته شد. تا آنجا که در سال‏243 ق. به دستور متوکل عباسی حضرت هادی، علیه السلام، به اجبار از مدینه به «سامرا» (عسکر) که در آن زمان مرکز خلافت‏بود، آورده شدند و تا زمان شهادت، یعنی سال 254 ق. در این شهر تحت نظر قرار داشتند. (1)

------------------------------------
1. ر. ک: الکلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامیة، ج 1، ص 501، ح‏7; الشیخ المفید، محمد بن محمد بن النعمان، الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، قم، موسسة ال البیت لاحیاء، ج 2، ص‏309-312. شایان ذکر است که برخی از اهل تحقیق سال 234 ق. را به عنوان سال ورود حضرت هادی، علیه‏السلام، به سامرا ذکر کرده‏اند. ر. ک: الصدر، محمد، تاریخ الغیبة الصغری، ص‏107 - 108

حضرت امام حسن عسکری، علیه‏السلام، نیز بیش از نیمی از ایام عمر شریف خود را در سامرا گذراندند و از سال‏243ق. که در سن یازده سالگی به همراه پدر به این شهر آمدند تا سال 260 ق. که چشم از جهان فرو بستند امکان خروج از این شهر را نیافتند.

اما علت این همه سختگیری نسبت‏به این دو امام بزرگوار چه بود و چرا دشمنان اهل بیت تا به این حد این پدر و پسر را در تنگنا قرار داده بودند؟

حضرت امام حسن عسکری، علیه‏السلام، خود در تحلیل علل و انگیزه‏های بر خورد شدید حاکمان ستم پیشه با ائمه اهل بیت، علیهم‏السلام، می‏فرماید:
بنی امیه و بنی عباس به دو دلیل شمشیرهایشان را بر ضد ما افراشتند:

نخست اینکه، آنها می‏دانستند هیچ حقی در خلافت ندارند، و به همین دلیل همواره در هراس بودند
که  مبادا ما در پی به دست آوردن خلافت و برگرداندن آن به جایگاه اصلی‏اش برآییم.

و دوم اینکه، آنها بر اساس روایات متواتر این موضوع را می‏دانستند
که پادشاهی گردنکشان و ستم پیشگان به دست قائم ما از بین خواهد رفت;

و تردیدی هم نداشتند که آنها از جمله گردنکشان و ستم پیشگان هستند،
از همین رو برای کشتن خاندان رسول خدا، صلی‏الله‏علیه‏وآله، و از بین بردن نسل او به تلاش وسیعی دست زدند،

بدان امید که با این کارها بتوانند جلوی تولد قائم را بگیرند و یا او را به قتل برسانند.
اما، خداوند از اینکه امر خود را بر یکی از آنها آشکار سازد پرهیز داشت و می‏خواست نور خودش را بر خلاف میل کافران به حد تمام برساند. (2)

----------------------
2.«قد وضع بنو امیة و بنو العباس سیوفهم علینا لعلتین; احداهما انهم کانوا یعلمون انه لیس لهم فی الخلافة حق فیخافون من ادعائنا ایاها و تستقر فی مرکزها. و ثانیهما انهم قد وقفوا من الاخبار المتواترة علی ان زوال ملک الجبابرة و الظلمة علی ید القائم منا و کانوا لا یشکون انهم من الجبابرة و الظلمة، فسعوا فی قتل اهل بیت رسول الله، صلی‏الله‏علیه‏وآله، و ابادة نسله، طمعا منهم فی الوصول الی منع تولد القائم او قتله. فابی الله ان یکشف امره لواحد منهم، الا ان یتم نوره و لو کره الکافرون‏». الحرالعاملی، محمد بن الحسن، اثبات الهداة، قم، المطبعة العلمیة، ج‏3، ص 570، ح 685.

با توجه به شرایط و موقعیتی که حضرت امام حسن عسکری، علیه‏السلام، در آن قرار داشت، روشن است که موضوع تعیین و انتخاب جانشین آن حضرت، یعنی آخرین امام از نسل پیامبر اکرم، صلی‏الله‏علیه‏وآله، که بر اساس روایات تردید ناپذیر بنیاد ظلم و بیداد را برخواهد کند، تا چه درجه از اهمیت و حساسیت‏برخوردار است.

اگر دشمنان اهل بیت، علیهم‏السلام، کوچکترین رد پایی از فرزند امام حسن عسکری، علیه‏السلام، و جانشین ایشان به دست می‏آوردند، قطعا در پی نابودی آن حضرت برمی‏آمدند و اجازه نمی‏دادند که سلسله امامت استمرار پیدا کند. بنابراین چاره‏ای جز مخفی نگهداشتن موضوع تولد آخرین حجت‏حق نبود، و این پنهان کاری تا حدی بود که تا لحظه تولد ایشان نزدیکترین خویشاوندان حضرت عسکری، علیه‏السلام، نیز هیچ اطلاعی از این موضوع نداشتند. (3)

پنهان کاری شدیدی که در موضوع تولد حضرت مهدی، علیه‏السلام، اعمال می‏شد اگرچه برای حفظ جان آن حضرت لازم بود، امااز سویی دیگر ممکن بود که باعث‏سرگردانی و حیرت شیعیان پس از درگذشت‏حضرت عسکری، علیه‏السلام، بشود، لذا امام یازدهم از همان لحظه تولد، یاران خاص خود را در جریان قرار داده و به آنها اطمینان دادند که در موضوع جانشینی ایشان هیچ مشکلی پیش نخواهد آمد.

بااین تدبیر حضرت عسکری، اگرچه تا مدت کوتاهی پس از وفات ایشان، شیعیان دچار حیرت شده و در میان آنها اختلاف به وجود آمد، اما پس از آن همه کسانی که در پیروی از اهل بیت، علیهم‏السلام، اخلاص داشته و در قلبشان مرض و نفاقی وجود نداشت آخرین، حجت‏حق را شناختند و از طریق نواب خاص با ایشان ارتباط برقرار کردند.


--------------------------------
3. «عمرو الاهوازی‏» نیز از جمله کسانی است که حضرت صاحب، علیه‏السلام، را در کودکی دیده است.
روایتی که مرحوم کلینی در این زمینه از ایشان نقل کرده، به شرح زیر است:
ابو محمد [امام حسن عسکری]، علیه‏السلام، او را به من نشان داد و گفت: این صاحب شماست. (28)

با همه تفاصیلی که گذشت عده‏ای از مخالفان شیعه در پی این هستند که با طرح شبهاتی در اصل تولد امام عصر، علیه السلام، ایجاد تردید کنند و چنین القا نمایند که از نظر تاریخی نمی‏توان تولد آن حضرت را اثبات کرد. در حالی که اگر این به اصطلاح پژوهشگران تاریخی خالی از هرگونه غرض سیاسی و تنها به انگیزه دستیابی به حقیقت‏به منابع و کتابهایی که در دورانی نزدیک به دوران غیبت صغری تالیف شده‏اند مراجعه می‏کردند; در می‏یافتند که هیچ جای تردیدی در موضوع تولد امام دوازدهم وجود ندارد.

چنانکه شیخ مفید (336-413 ق.) در این باره می‏گوید:

در آستانه یک هزار و یک صد و شصتمین سال امامت امام عصر، علیه‏السلام، بی مناسبت ندیدیم که برای روشن شدن پاره‏ای اذهان مروری دوباره داشته باشیم بر مجموعه روایاتی که در زمینه اثبات امامت آن حضرت وارد شده‏اند.

در این بررسی ابتدا به چند نمونه از روایاتی که از سالها پیش از تولد امام مهدی، علیه‏السلام، از پیامبر اکرم، صلی‏الله‏علیه وآله، و امامان شیعه در زمینه امامت آن حضرت وارد شده‏اند، اشاره کرده و بعد از آن عبارات تنی چند از کسانی را که بر تولد فرزند امام حسن عسکری، علیه‏السلام، شهادت داده‏اند، مرور می‏کنیم و در نهایت هم به معرفی برخی از کسانی می‏پردازیم که حضرت مهدی، علیه‏السلام، را در زمان تولد و پس از آن مشاهده کرده‏اند.

-----------------------
4. «ثم قد جاءت روایات فی النص علی ابن الحسن، علیه‏السلام، من طرق ینقطع بها الاعذار». الشیخ المفید، همان، ص‏343.

پیش‏بینی تولد امام مهدی، علیه‏السلام

چنانکه می‏دانیم، از همان سالهای آغازین ظهور اسلام موضوع امامان دوازده‏گانه از سوی پیامبر گرامی اسلام، صلی‏الله‏علیه‏وآله، مطرح گردید
و پس از ایشان نیز هریک از ائمه، نام و مشخصات امامان پس از خود را تا آخرین امام معرفی می‏کردند تا جای هیچ شبهه و تردیدی برای مردم باقی نماند.

در این مجال فرصت‏بررسی تفصیلی همه روایتهایی که در این زمینه وارد شده‏اند نیست و لذا تنها به ذکر برخی از آنها بسنده می‏کنیم:

1. ثقة الاسلام کلینی (م‏329 ق.) و شیخ مفید (336-413 ق.) به اسناد خود از امام باقر، علیه‏السلام، چنین روایت می‏کنند:

پیامبر خدا، صلی‏الله‏علیه‏وآله، به یارانش فرمود:

به شب قدر ایمان بیاورید; همانا در این شب امور یک سال (همه آنچه در یک سال واقع می‏شود) نازل می‏گردد،
و برای این موضوع پس از من حاکمان [و پیشوایانی] وجود دارند که عبارتند از:

علی بن ابی طالب و یازده تن از نوادگان او. (5)

--------------------
5. «قال رسول الله، صلی‏الله‏علیه‏وآله، لاصحابه: آمنوا بلیلة القدر، فانه، ینزل فیها امر السنة و ان لذلک ولاة من بعدی علی بن ابی طالب و احد عشر من ولده‏». الکلینی، محمد بن یعقوب، همان، ص‏533، ح 12; الشیخ المفید، همان، ص 345-346.

3. در روایت دیگری امام باقر، علیه‏السلام، از جابر بن عبدالله انصاری، صحابی بزرگوار پیامبر اکرم، صلی‏الله‏علیه‏وآله، چنین نقل می‏کنند:

بر فاطمه، علیهاالسلام، وارد شدم دیدم که پیش روی او لوحی است که در آن نامهای همه اوصیا از نسل او نوشته شده است،
آنها را برشمردم دیدم که دوازده نفرند و آخرین آنها قائم، علیه‏السلام، است.
سه تن از اوصیا نام «محمد» و سه تن از آنها نام «علی‏» داشتند. (7)

همچنین ابوبصیر از امام باقر، علیه‏السلام، روایت می‏کند که:

بعد از حسین بن علی نه امام خواهند آمد که نهمین آنها قائم ایشان است. (8)

چنین روایاتی از سایر امامان شیعه نیز نقل شده و آنچه ذکر شد تنها بخش کوچکی از روایات فراوانی است که در آنها به نقل از پیامبر اکرم، صلی‏الله‏علیه‏وآله، و یا ائمه اهل بیت، علیهم‏السلام، این موضوع که پس از نبی اکرم، صلی‏الله‏علیه‏وآله، دوازده امام سرپرستی امت اسلام را برعهده می‏گیرند پیش‏بینی شده و در آنها تصریح شده که آخرین این پیشوایان مهدی امت و قائم آل محمد، علیهم‏السلام، است. (9)

بنابراین جای هیچ تردیدی باقی نمی‏ماند که بر اساس پیش‏بینی پیامبر گرامی اسلام و ائمه معصومین، علیهم‏السلام، می‏بایست‏یازده امام از نسل امیرالمؤمنین، علیه‏السلام، یکی پس از دیگری امامت مسلمانان را بر عهده گیرند.

اما اینجا این پرسش مطرح می‏شود که شما به چه دلیل معتقدید که این پیش بینی به تمام و کمال محقق شده و آخرین امام از سلسله امامان دوازده‏گانه نیز به دنیاآمده و به امامت رسیده است؟ چراکه بسیاری از مردم نه تولد او را دیده‏اند و نه دوران رشد و بالندگی او را مشاهده کرده‏اند؟

در پاسخ این پرسش باید گفت که:

اولا، ما روایات معتبری از عصر امام عسکری، علیه‏السلام، در دست داریم که در آنها افرادی جلیل القدر به تولد امام دوازدهم شهادت داده و اظهار داشته‏اند که جانشین امام دوازدهم بر ما معلوم گشته است

و ثانیا عده زیادی از بزرگان شیعه حضرت را در زمان تولد و در اوان کودکی دیده و بر این موضوع گواهی داده‏اند و لذا شبهه در تولد حضرت مهدی، علیه‏السلام، به عنوان دوازدهمین امام، هیچ جایی نمی‏تواند داشته باشد.

---------------------
7. «دخلت علی فاطمة، علیها السلام، و بین یدیها لوح فیها اسماء الاوصیاء من ولدها، فعددت اثنی عشر آخرهم القائم، علیه‏السلام، ثلاثة منهم محمد و ثلاثة منهم علی‏». الکلینی، همان، ص 532، ح 11; همچنین ر. ک: الشیخ الصدوق، محمد بن علی بن الحسین، کمال الدین و تمام النعمة، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، ج 1، ص‏269، ح‏13; الشیخ المفید، همان; الشیخ الطوسی، همان، ص‏139، ح‏103.

8. «یکون تسعة ائمة بعد الحسین بن علی تاسعهم قائمهم‏». الکلینی، همان، ص‏533، ح 15; همچنین ر. ک: الشیخ الصدوق، همان، ج 2، ص 350، ح 45; الشیخ المفید، همان، ص‏347; الشیخ الطوسی، همان، ص 140، ح 104; النعمانی، همان، ص 94، ح 25.

9. برای مطالعه بیشتر در این زمینه ر. ک: الکلینی، همان، باب ماجاء فی الانثی عشر و النص علیهم، ص 525-535; الطبرسی، ابوعلی الفضل بن الحسن، اعلام الوری باعلام الهدی، قم، مؤسسة ال البیت لاحیاء التراث، ج 2، ص 155-208.