.
براي شناخت اسلام و درک اصول و فروع آن دو منبع اصلي و اساسي وجود دارد، نخست کلام خدا قرآن، که قانون اساسي اسلام است. و ديگري سنت و حديث، که شارح و مفسر و مبين قرآن مي‏باشد. اين دو منبع اصلي دريافت مباني اسلام است.

قرآن کلام خداست، که به تدريج بر پيامبر توسط فرشته وحي نازل شده است. و در زمان پيامبر و به دستور ايشان توسط چند تن از اصحاب نوشته و جمع آوري شده است، و در آن تحريف و تغييري نيست.
.
حديث در لغت به معناي ضد قديم است. و در اصطلاح روايي؛ گفتار، کردار و تقريري است، که از پيامبر رسيده است.
..
به اجماع علما، حديث اصل دوم از اصول احکام است. فقها در بيان کتاب خدا و در استنباط احکامي که در قرآن درباره آنها آيه‏اي وارد نشده است، به حديث مراجعه مي‏کنند. از اين رو حديث يا مبين قرآن است، و يا مؤکد آنچه در قرآن آمده، و يا احکامي را اثبات مي‏کند که قرآن به طور آشکار آن را بيان نکرده است.
.
بنابراين، اقوال، افعال و تقريرات پيامبر به صريح قرآن حجت است، و عامل هدايت، رستگاري و نجات.
.
زيرا: «لا يَنْطِق الاّعن وَحْي، و لا يُقِرّ اِلاّ الحَقّ الثابت».
.
پيامبر جز از وحي سخني نمي‏گويد، و جز چيزهايي را که حق است و آدمي را از گمراهي نجات مي‏دهد، تقرير نمي‏کند.
. .
.
...
داوري قرآن درباره سخن پيامبر و اطاعت از او
.
«وَ ما يَنْطِق عن الهَوي، إنْ هو اِلاّ وَحيٌ يُوحي».
.
(پيامبر) از روي هوا (بيهوده و براساس هواي نفس و گرايشهاي نادرست و غير الهي) سخن نمي‏گويد، گفتار او همان چيزي است که به او وحي شده است.
.
«مَنْ يُطع الرَّسولَ فَقَدْ اَطاعَ اللّه‏».
.
هر که از رسول پيروي کند، همانا از خداوند اطاعت کرده است.
..
«وَ اِنْ تُطيعوه تَهْتَدوا».
.
اگر از پيامبر اطاعت کنيد، هدايت مي‏شويد، و راه درست را مي‏يابيد.
.
..
«فَلْيَحْذَرِ الّذين يُخالفون عن أمره اَنْ تُصْيبَهم فتنةٌ او تُصيبَهُم عذابٌ أليم».
.
کساني که دستور و راهنمايي‏هاي پيامبر را بر نمي‏تابند، و با آنچه آن حضرت مي‏گويد و مي‏خواهد، مخالفت مي‏کنند، بترسند از اين که ممکن است آنان را فتنه‏اي يا عذاب دردناکي فرا گيرد.
.
.
.
حديث آنچه را در قرآن به اجمال مطرح شده، روشن مي‏سازد، اطلاقات آن را مقيد مي‏کند، عام آن را تخصيص مي‏دهد، احکام آن را

به تفصيل باز مي‏گويد، و مشکلات آن را توضيح مي‏دهد. از اين رو حديث را مي‏توان شارح اصول شريعت و قرآن دانست.

.
«و ذلک الاقتصار علي الکتاب رأيُ قومٍ لاَخلاقَ لهم».
.
(مردماني که تنها کتاب را براي دينداري کافي بدانند، و به آن بسنده کنند، و به سنت پيامبر ـ اقوال، افعال و... ـ بي اعتنا باشند، بهره درست از دين ندارند)،
.
..
چه بسا اين کار آنان را به تأويلات نابجا وا دارد، ادعاهاي باطل را مطرح سازند، در هواهاي نفساني فرو افتند، بي دليل (قانع کننده و استوار) به طرح مسائلي بپردازند، و از منطق سالم و صحيح دور شوند.
.
و اين بدان خاطر است که گفتار و کردار پيامبر بر اساس نص صريح قرآن حق است.

حديث ثقلين از احاديث بسيار معتبر است، زيرا:
.
1ـ حديث ثقلين از احاديث متواتر است، و در صدور آن از پيامبر نمي‏توان ترديد داشت. اين حديث را 34 نفر از اصحاب به طرق گوناگون روايت کرده‏اند. و به مناسبتهاي مختلف پيامبر صلي الله عليه و آله وسلم آن را يادآور شده است.
.
تعداد محدثان بزرگ اهل سنت که اين حديث را نقل کرده‏اند، از سده دوم هجري تا قرن چهاردهم هجري به 187 تن مي‏رسد. بعضي از بزرگان مانند حافظ محمد بن طاهر مقدسي (ابن قيسراني)، متوفاي سال 507 هجري در اين زمينه رساله‏اي مستقل نگاشته است.
.
2ـ حديث ثقلين به تصريح کساني چون حاکم، ابن حجر و سيوطي از احاديث صحيح است. که در تعريف آن گفته شده:
.
«الصحيح ما اتّصَلَ سندُه بِعُدول ضابطين بلا شذوذٍ و لا علّة خَفيّة». حديث صحيح آنست که در سلسله سند آن راويان عادل قرار دارد، کساني که بدرستي خبر را ضبط مي‏کنند و انتقال مي‏دهند، فرد شاذ در سند حديث وجود ندارد، و احتمال علت پنهاني و پوشيده در آن نمي‏رود.
.
بزرگاني چون ابن تيميه حديث متواتر را از اقسام حديث صحيح ميداند. بنابراين به فرض حديث ثقلين متواتر نباشد از احاديث صحيح و معتبر دانسته مي‏شود.
..
3ـ حديث ثقلين در صحيح مسلم آمده است که درباره آن عالمان بزرگ چنين اظهارنظر کرده‏اند:
.
ابن تيميه مي‏نويسد:
.
«فکثير من متون الصحيحين متواترُ اللفظ عند أهل العلم با الحديث و ان لم يَعرف غيرُ هم أنه متواتر، و لهذا اَکْثر متون الصحيحين مما يَعلم علماءُ الحديث علما قطعيا انّ النبيّ صلي الله عليه و آله وسلم قاله.».
.
. بسياري از احاديثي که در صحيح بخاري و مسلم آمده است، نزد عالمان حديث متواتر لفظي است، هر چند ديگران آنها را متواتر ندانند. و از اين رو عالمان حديث يقين دارند که بيشتر روايات اين دو کتاب از پيامبر صادر شده است.
.
ابن صلاح مي‏گويد:
.
«انّ ماروياه او أحدهما فهو مقطوعٌ بصحّته، والعلمُ القطعي حاصل فيه،...».
.
آنچه را بخاري و مسلم و يا يکي از اين دو روايت کند، صحت آن قطعي است. و علم قطعي به صحت آن حاصل مي‏شود.
..
4ـ به فرض حديث ثقلين از احاديث آحاد باشد، خبر واحدي است که مورد پذيرش عالمان است، و افاده علم به صدور مي کند.
.
ابن تيميّه مي‏نگارد: «و خبرُ الواحد المتلقّي بالقبول يُوجب العلمَ عند جُمهورِالعلما، مِن اَصحاب أبي حنيفه و مالک و الشافعي و احمد، و هو قولُ اکثر اصحاب الاشعري کالاسفرائيني و ابن فورک،...».
.
خبر واحدي که مقبول دانسته مي‏شود، نزد جمهور عالمان موجب علم است. کساني مانند اصحاب ابوحنيفه، مالک، شافعي، و احمد آن را علم آور مي‏دانند. نظر بيشتر اصحاب اشعري مانند: اسفرائيني و ابن فورک نيز همين است.
..
5ـ و نيز اگر آنچه گذشت ناديده انگاشته شود، و حديث ثقلين از احاديث «حسن» به حساب آيد، باز هم اهتمام به آن لازم است؛
..
زيرا: در اصطلاح ترمذي، حديث حسن، روايتي است که در ميان راويان آن کسي به کذب متهم نشود، و نيز شاذ مخالف با احاديث صحيح نباشد. ابن کثير مي‏گويد:
.
«و کتاب الترمذي اصل في معرفة الحديث الحسن»،
.
کتاب ترمذي در شناخت حديث حسن اصل است.
.
پيداست که حديث ثقلين در صحيح ترمذي آمده است.
.
6ـ همچنين مي‏توان ادعا کرد که الفاظ اساسي حديث ثقلين در قرآن به کار رفته است و مضمون آن از کتاب الهي استفاده مي‏شود و نيز اگر کسي اين حديث را از احاديث «حوض» به حساب آورد، ادعاي گزافي نکرده است.
.
زيرا در برخي از نقلها در آغاز آن وصف حوض آمده است. و در بسياري از آنها جمله «وَ لَنْ يَفْتَرقا حتي يَرِدا عَلَيّ الحوض» وجود دارد.
.
روشن است که احاديث حوض، نزد عالمان حديث، تواتر لفظي و معنوي دارد، و حتي کساني که خبر متواتر را در سنت نفي کرده‏اند، احاديث حوض را مستثنا دانسته‏اند.
.
اين شواهد، همه به نحوي صدور و مضمون حديث ثقلين را تقويت مي‏کند و بر اعتبار آن مي‏افزايد، و آدمي را از بي‏توجهي به آن برحذر مي‏دارد.
.
به اين ترتيب روشن مي‏گردد که حديث ثقلين، از احاديث مسلم و قطعي است. و اکنون در اين رساله سخن از اين حديث است، در سنت نبوي و دو چيز گرانمايه بجا مانده از پيامبر، که عصاره همه دين و تعاليم الهي به حساب مي‏آيد.
.
.
.

متن حديث ثقلين در کتب اهل سنت

حديث ثقلين را حدود 34 نفر از اصحاب نقل کرده‏اند و بزرگان اهل سنت که اين حديث را در طول قرنها در کتابهاي خود آورده‏اند، به 187 نفر مي‏رسد. اين حديث به وسيله راويان گوناگون، با تغيير اندکي درالفاظ، با کم و زيادهايي بازگو شده است. و مناسبتها و موقعيتهايي که پيامبر صلي الله عليه و آله وسلم مسلمانان را به اين حديث توجه داده، مختلف است.
.
ابن حجر در کتاب صواعق، آن را حديث تمسک (به قرآن و عترت) مي‏نامد.
.
صحيح مُسلم، صحيح ترمذي، مُستدرک، مُسند احمد بن حنبل، مسند عبد بن حميد، کَنزُ العمال، سنن دارمي، سُنَن بيهقي، جامع الاصول، فيض‏القدير، تفسير ابن کثير، تفسير در المنثور، التحاج الجامع لِلأصول الخصائص، حلية‏الاولياء، اسد الغابة، صواعق المحرقة، طبقات الکبري، تاريخ بغداد، المسند الجامع، جامع الصغير، مجمع الزوائد،
..
نمونه‏هايي از کتابهايي است که حديث ثقلين را آورده‏اند. در برخي از اين کتابها، حديث بسيار مورد توجه قرار گرفته، و ابعاد آن شرح داده شده است.
..
نمونه‏هايي از متن اين حديث چنين است:
.
1. پيامبر صلي الله عليه و آله وسلم: «اَيّها الناس... فأنّي سائِلُکم حين تَرِدُون عَلَيّ عن الثَّقَلَيْن فَانْظُروا کيف تَخْلِفُوني فيهما؛ الثِقْلُ الأکبر کتابُ اللّه‏... فاستمسِکوا به لا تَضِلّوا... و عترتي أهل بيتي، فأنّه قَدْ نَبَّأني اللطيفُ الخَبير انّهما لَنْ يَفْترِقا حتّي يردا عليّ الحوض».
.
اي مردمان! آن گاه که در رستخيز نزد من آييد، از دو چيز نفيس از شما مي‏پرسم؛ پس نيک بنگريد که درباره اين دو پس از من چه مي‏کنيد، ثقل و گرانبهاي بزرگتر کتاب خداست، که اگر به آن چنگ زنيد، گمراه نشويد (و ثقل ديگر) عترت و اهل بيت من است. همانا خداي دانا و لطيف مرا خبر داده که اين دو از هم جدا نشوند، تا در حوض (ميقات و وعده گاه مخصوص در قيامت) نزد من آيند.
.
2. پيامبر صلي الله عليه و آله وسلم:
.
«اَلا يا ايّها الناس... اني تارک فيکم الثقلين؛ أوّلُهما کتابُ اللّه‏ فيه الهُدي و النور، فخذوا بکتاب اللّه‏ وَ اسْتَمْسَکوا به... و أهلُ بيتي؛ أُذَکِّر کُم اللّه‏ في أهلِ بيتي...».
.
هان! اي مردم (من به زودي فراخوان پروردگارم را اجابت مي‏کنم و به سوي او مي‏شتابم) و در ميان شما دو چيز گرانبها برجاي مي‏گذارم؛ نخست آن دو، کتاب خداست، که هدايت و نور در آن است، پس کتاب خدا را برگيريد و به آن متمسّک شويد. و گرانقدر ديگر اهل بيت من است، خدا را بيادتان مي‏آورم درباره اهل بيتم.
.
3. پيامبر صلي الله عليه و آله وسلم:
.
  «و أَنَّکم واردونَ عليّ الحوض، عَرْضُه ما بين صَنْعاء الي بُصري، فيه عددُ الکواکب مِنْ قَدَحانِ الذهب و الفضّة، فَانْظُروا کيفَ تَخْلِفوني في الثقلين، قيل و ما الثَقَلان يا رسول اللّه‏ قال: الأکبرُ کتابُ اللّه‏ طَرْفُه بيدِاللّه‏ و طرفُه بأيديکم، فَتَمسَّکوا به لَن تَزِلّوا و لن تَضِلّو، و الأصغرُ عترتي. و انّهما لن يَفْترقا حتي يِرِدا عليّ الحوض و سألتُ لهما ذلک ربّي، و لا تُقَدِّموهما فَتَهْلِکوا و لا تُعَلِّمُوهما فانّهما أَعْلَمُ منکم».
.
همانا شما در حوض نزد من مي‏آييد؛ گستره آن از صنعاء تا بصري است، به شمار ستارگان ظرفها طلا و نقره در آن قرار دارد. پس بنگريد (بعد از من) درباره دو چيز نفيس و مهم چگونه رفتار مي‏کنيد.
.
کسي سؤال کرد: اي رسول خدا! اين دو چيز گرانقدر چيست؟
.
پيامبر صلي الله عليه و آله وسلم فرمود: ثقل بزرگتر کتاب خداست، که (همچون ريسماني) يک طرف آن در دست خدا و طرف ديگر آن در دستان شماست (و رابط بين شما و خداست).
.
و اگر به آن دست يازيد، هرگز نلغزيد و گمراه نشويد. و ثقل کوچکتر عترت من است.
اين دو از هم جدا نشدني اند تا در حوض بر من وارد آيند. و اين تفکيک ناپذيري و با هم بودن اين دو را، من از خدا خواسته‏ام.
.
از اين دو پيشي نگيريد، وگرنه هلاک مي‏گرديد. و به قرآن (چيزي) نياموزيد (انديشه‏ها و نظرات خود را بر آنها تحميل نکنيد، و خويش را داناتر ندانيد)، که آنها از شما آگاهترند.
.
4. پيامبر صلي الله عليه و آله وسلم:
.
«أنِّي خَلَفّتُ فيکم اِثْنَتَيْن، لَن تَضِلّوا بَعْدَهما أبدا؛ کتابَ اللّه‏ و نَسَبي، و لن يفترقا حتي يردا عَلَيَّ الحَوْضَ».
.
در ميان شما دو چيز بر جاي مي‏گذارم، که پس از آن دو هرگز گمراه نشويد؛ کتاب خدا و نَسَبَم، اين دو از هم جدا نشوند، تا در حوض نزد من آيند.
.

بررسي اسناد حديث ثقلين
.
حديث ثقلين از نظر سند خدشه‏ناپذير و از نظر دلالت روشن است گرچه بنا بر ادعاي هيثمي برخي از راويان اين حديث ضعيف و برخي منکرند، و در بعضي از آنها اختلاف است.
.
ولي در مجموع با توجه به جرح و تعديلها و نظر به جوانب مختلف و شواهد و مؤيدات، حديث ثقلين در دسته احاديث صحيح قرار دارد، و عالمان بسياري به صحت آن تصريح کرده‏اند، در بسياري از کتابها آمده است، و راويان از صحابه به دهها نفر مي‏رسد، و به مناسبتهاي مختلف پيامبر آن را بازگو کرده است.
.
اظهار نظر مسلم بن حجاج
.
امام مسلم حديث ثقلين را در صحيح خود به طرق متعدد روايت کرده است. و خود درباره کتابش مي‏گويد:
.
«ليس کلُّ شي‏ءٍ عندي صحيحٌ وَ ضَعْتُه هُنا، انّما وَضَعْتُ ما أَجْمَعُوا عليه» .
.
تنها آنچه در نظر خودم صحيح مي‏آمد، در اين کتاب نياوردم، بلکه آنچه را اجماعي است و همه بر صحت آن اتفاق دارند، نقل کردم.
.
.
شيخ عبدالحق دهلوي نيز نظير اين اظهارنظر را از سوي مسلم تأييد مي‏کند. و از اين گذشته بزرگان بسياري چون: ابن صلاح، ابو اسحاق و ابو حامد اسفرائيني، شيخ ابو اسحاق شيرازي، قاضي عبدالوهاب مالکي، عبدالرحيم سرخسي حنفي، ابوعلي حنبلي، ابن فورک، ابن طاهر مقدسي، عسقلاني، سيوطي، شاه ولي اللّه‏ و... قائلند که صحت احاديث صحيحين قطعي است و در آنها ترديد بي مورد است.
.
پيداست که حديث ثقلين در صحيح مسلم آمده است، و از اين رو حکم به صحت آن مي‏شود، و در دسته احاديثي قرار مي‏گيرد که علماء حديث به صحت آن اتفاق نظر دارند.
.
.
ديدگاه ابوعيسي ترمذي
.
حديث ثقلين را ترمذي در صحيح خود نقل کرده است، که از کتابهاي بسيار مهم حديث به حساب مي‏آيد، و يکي از صحاح سته است، که درباره آن علامه طيبي در کاشف مي‏نويسد: اهل شرق و غرب به صحت احاديثي که در صحاح سته آمده است، اتفاق نظر دارند.
.
ترمذي خود درباره کتابش مي‏گويد:
.
«صَنَّفْتُ هذالکتاب فَعَرضْتُه علي علماء الحجاز، فَرَضُوا به. و عَرَضْتُه علي علماء العراق، فَرَضوا به. و عَرَضْتُه علي علماء الخراسان فَرَضوا به، وَ مَنْ کان في بَيْتِه هذ الکتاب، فکأنّما في بيته نَبيٌّ يَتَکَلّم.
.
اين کتاب را نوشتم، و از عالمان حجاز، عراق و خراسان خواستم در باره آن اظهار نظر کنند، همه آنان اين کتاب را پسنديدند. اين کتاب در خانه هر کس که باشد، گويا در منزلش پيامبري است که با او سخن مي‏گويد.
.
..
حافظ ابوعلي نيشابوري صحيح مسلم را بر ديگر کتب احاديث ترجيح مي‏دهد و مي‏گويد:
.
در زير آسمان صحيح‏تر از احاديث کتاب مسلم نمي‏توان يافت. دسته‏اي ديگر از عالمان نيز اين گفته را تأييد مي‏کنند، زيرا شرط مسلم در نقل روايت آنست که حديث را دست کم بايد دو نفر تابعي ثقه از دو نفر صحابي روايت کرده باشند، و اين شرط (دو نفر راستگو و مورد اعتماد) بايد در طبقات راويان و سلسله سند تا خود مسلم محفوظ بماند.
.
و راوي علاوه بر عدالت مي‏بايست شرايط شهادت را نيز دارا باشد. و پيداست که به نظر اين گروه در صحيح بخاري اين گونه دقتها رعايت نشده است.

نظر حاکم
.
حاکم نيشابوري در مستدرک پس از نقل حديث از زيدبن ارقم مي‏نويسد: «هذا حَديثٌ صحيح». اين حديث از احاديث صحيح است.
.
قول ابن حجر
.
ابن حجر در صواعق حديث تمسک را نقل مي‏کند، و آن گاه اذعان مي‏دارد که «هي روايةٌ صَحيحة». اين روايت (از نظر سند) روايت صحيح است. نظر سيوطي سيوطي در جامع الصغير اين روايت را به دو طريق نقل مي‏کند. و بنابر هر دو طريق آن را صحيح مي‏داند. و گذشته از اين در مقدمه کتاب خود مي‏گويد که از احاديث آنچه را اتقان داشته و داراي سند استوار بوده است، نقل کرده است.
.
.
عبارت سيوطي در «جامع الصغير» چنين است:
.
«صح: لِا حمد في مُسنده و الطَبَراني في الکبير، کِلاهما عن زيدِ بْنِ ثابت. حديثٌ صحيح».
.
احمد در مسندش، و طبراني در «الکبير» اين حديث را صحيح دانسته‏اند، و هر دو از زيد بن ثابت روايت کرده‏اند. اين حديث، حديث صحيح است.

نظر شهاب الدين دولت آبادي (ملک العلماء)
.
ملک العلما در «هداية السعداء» و در «شرح سنت» حديث ثقلين را با قلمي شيوا و گويا نقل مي‏کند و شرح مي‏دهد. و درباره سند آن در کتاب اخير مي‏نويسد:
.
«در صحت اين حديث، محدثان سلف و خلف مُتفق اند.»
.
توجه عالمان
.
حديث ثقلين را بسياري از عالمان اهل سنت در سده‏هاي متوالي مورد توجه قرار داده‏اند. و در کتابهاي خود نقل کرده‏اند. تعداد اين کسان بيش از 180 نفر است.گذشته از کتاب صحيح مسلم و صحيح ترمذي و مسند احمد و مسند عبد حميد و مسند دارمي، اين حديث در صحيح بن خزيمه، صحيح ابو عوانه، مسند بزار، مسند ابويعلي، و فضائل القرآن (ابن ابي دنيا)، کتاب السنة (ابن أبي عاصم)، ذرّية طاهره (دولابي)، مصاحف (ابن انباري)، امالي (محاملي)، کتاب الولاية (ابن عقده)، کتاب الطالبيين (جعابي)، معاجم سه گانه طبراني، شرف النبوه (خرکوشي)، طرق حديث الثقلين (ابن طاهر) و... آمده است
.
و گفته ابن جوزي را که بر ناصحيح بودن اين حديث ناظر است، بسياري از بزرگان همچون ابن حجر، مناوي و... خطا دانسته‏اند. ابن حجر اين سخن را ناشي از غفلت مي‏داند و مناوي برخاسته از توهم و ابن شيخاني راهي به خطا. عالمان ديگري همچون سخاوي، سمهودي از اظهارنظر ابن جوزي در اين باره در شگفت مانده‏اند. و از اين خطاي فاحش تعجب کرده‏اند.
.
.

به نام خدا

راويان حديث

راويان حديث ثقلين در ميان اصحاب به دهها تن مي‏رسد، حذيفة بن أُسَيد، زيد بن ثابت، ابوهريره، جابربن عبداللّه‏، ابو سعيد خدري،

علي بن أبي طالب، حسن بن علي، ابوذر، سلمان، ابن عباس، زيد بن ارقم، انس بن مالک، عمر و بن عاص، سعد بن أبي وقاص،

عبدالرحمان بن عوف، براء بن عازب، عبداللّه‏ حنطب، عدي بن حاتم، عقبة بن عامر، ابوقدامه انصاري،... و فاطمه، ام سلمه و ام هاني،

از آن جمله‏اند.

بنابراين که در تواتر عدد معتبر باشد، با اين همه راويان حديث تمسک، از احاديث متواتر دانسته مي‏شود، که مرتبه آن از نظر سند قطعي

است. به گونه‏اي که يقين به صدور حاصل مي‏شود، و احتمال توافق بر خلاف وجود ندارد.

ترمذي پس از نقل حديث از جابربن عبداللّه‏ انصاري مي‏نويسد:

«في الباب، عن أبي ذرو أبي سعيد، و زيد بن ارقم، و حذيفة بن اُسيد».

اين حديث از ابوذر، ابوسعيد زيد بن ارقم، و حذيفه نيز نقل شده است.

نورالدين سمهودي در کتاب «جواهر العقدين» اين حديث را به طرق متعدد نقل مي‏کند و مي‏گويد:

«و في الباب ما يَزيدُ عَلَي عِشرين من الصَحابة».

شمس الدين سخاوي نيز در «استجلاب ارتقاء الغرف» پس از آن که حديث را از ابو سعيد خدري و زيد بن ارقم نقل مي‏کند،

حدود 20 نفر از اصحاب را برمي شمارد که اين حديث را نقل کرده‏اند.

ابن حجر مکي نيز در صواعق درباره سند حديث اين گونه اظهار نظر مي‏کند :

«ثم اعلم انّ لحديث التمسک بذلک طرقا کثيرة وردت عن نيّف و عشرين صحابيّا».

بدان که حديث تمسک به قرآن و عترت، طرق فراواني دارد، اين حديث را بيست و اندي از اصحاب نقل کرده‏اند.

به نام خدا


مناسبتهاي نقل حديث


در اين زمينه ابن حجر در صواعق مي‏نويسد:

«و مَرَّ له طرقٌ مبسوطة... و في بعضِ تلک الطرق أنه قال ذالک بِحَجّة الوِداع بعرفة. و في أخري أنّه قاله بالمدينة في مرضه،

و قد اْمَتَلَأَتْ الحُجْرة من أصحابه، و في أخري أنّه قال ذلک بِغدير خُم، و في أخري أنّه قال لمّا قام خطيبا بعد انْصِرافه من الطائف...

و لا تَنا في اِذ لا مانعَ من أنّه کَرَّ رَ عليهم ذلک في تلک المواطن و غيرهما، اِهتماما بِشأن الکتاب العزيز و العِترة الطاهرة».


طرق گسترده‏اي براي حديث تمسک در قبل ذکر گرديد... در برخي از آنها آمده است که پيامبر اين حديث را در حجة الوداع در عرفه،

گفته است. و در بعضي گفته‏اند، آن حضرت در مدينه هنگام بيماري - در حالي که اصحاب اطرافش گرد آمده بودند - بيان کرده است.

طريق ديگر اين است که پيامبر اين حديث را در غدير خم فرموده، و نيز آمده است که آن حضرت آن گاه که از سفر طائف برگشت،

در ضمن خطابه‏اي آن را ايراد کرد... اين طرق با هم سازگارند، زيرا مانعي ندارد که پيامبر صلي الله عليه و آله وسلم در اين جاها و در

مکانهاي ديگر حديث تمسک را بازگو کرده باشد، تا از اين طريق مردمان به شأن کتاب عزيز و منزلت والاي عترت طاهره، بيشتر توجه

يابند و اهميت دهند.



از آنچه گذشت مي‏توان دريافت که حديث ثقلين از احاديث صحيح و متواتر است.


و اگر کسي آن را در حد حديث «حسن» تنزل دهد، بنابر آنچه علماء حديث در باره حديث حسن گفته‏اند، بي توجهي نسبت به آن با

ديانت سازگار نمي‏نمايد. و اگر از هر حيثي به سند آن خدشه شود، باز هم نمي‏توان از عمل به مضمون آن سربرتافت. زيرا در زمره

احاديث ترغيب و ترهيب در مي‏آيد که تساهل در سند آنها رواست.


خطيب بغدادي به نقل از ابن سنجري در اين باره مي‏گويد:

«سمعتُ النوفلي... يقول:... اذا رُوِينا عَنِ النبي صلي الله عليه و آله وسلم في فَضائلِ الاعمال و ما لا يَضَع حُکما و لا يرفعه تَساهَلْنا

في الأسانيد»

احمد بن محمد سجزي به نقل از نوفلي و او به نقل از احمد حنبل مي‏گويد:

هر گاه روايتي از پيامبر صلي الله عليه و آله وسلم درباره فضائل اعمال بما رسد، و حکمي را اثبات يا نفي نکند، از ضعف سندي آن

چشم مي‏پوشيم.

به نام خدا

در اين عبارت و آنچه در آغاز حديث آمده است «اني تارک فيکم»، اشاره بلکه تصريح است به اين که، قرآن و اهل بيت

(مانند دوقلو) دو چيز با همند. و پيامبر اين دو را با هم بر جاي گذاشته، و به امت سفارش کرده که با اين دو بايسته و نيک رفتار

کنند، و حق آنها را بر جانشان مقدم بدارند، و در دين (و آنچه صلاح دنيا و آخرت را تأمين مي‏کند) به اين دو متمسک شوند.

زيرا کتاب خدا معدن علوم ديني و اسرار حکم شرعي است، گنجينه حقايق نهان است و کانون دقايق پنهان. و لزوم تمسک به

عترت از آن روست که جوهره پاک انسان را در فهم دين مدد مي‏رساند، و پاکيزگي عنصر به حسن اخلاق مي‏انجامد،

و محاسن اخلاق با صفاي قلب و طهارت آن پيوند مي‏يابد.